Los países celtes
Nel estremu occidental d'Europa, los fisterres del vieyu continente cartografíen los territorios de los nomaos países celtes.
Na fachada atlántica europea trazóse na antigüedá un arcu de rellaciones comerciales y culturales que s'anova anguaño cola música y la vindicación d'unos raigaños culturales compartíes. Los venceyos espárdense dende Escocia hasta Asturies y la so rodiada, abarcando parte de la costa cantábrica y parte de los territorios de la meseta, pasando amás per Irlanda, la Islla de Man, Cornualles, Gales y Bretaña.
Irlanda
Irlanda o Eire recibió na antigüedá los nomes d'Iris, Erro, Erín y Ierne o Iernis. Los romanos nomáronla Hibernia.
Los gael o gaeles, una rama de los celtes, instaláronse na islla nel sieglu IV e. C.
Nel sieglu V San Patricio llevó'l cristianismu a Irlanda.
En 1155, Enrique II Plantagenet, rei d'Inglaterra, reformó la ilesia irlandesa y, por concesión papal, afitó la so soberanía sobre Irlanda que pasó a ser una colonia inglesa. Dende entós danse dellos llevantamientos armaos escontra la ocupación inglesa.
En 1801, el gobiernu inglés axuntará Gran Bretaña ya Irlanda nel Reinu Xuníu.
Les reivindicaciones nacionaliegues tuvieron gran puxu a entamos del sieglu XX. Tres l'alzamientu de Pascua de 1916, el Sinn Fein activó la constitución del Parlamentu Llibre d'Irlanda, y organizóse l'Exércitu Republicanu Irlandés (IRA) que combatirá a les tropes britániques.
En 1921 roblóse un tratáu que dixebró la islla en dos sectores: ún baxo soberanía del Estáu Llibre d'Irlanda, y l'Ulster, anexonáu a Gran Bretaña.
En 1949 foi la dixebra final constituyéndose la República d'Irlanda como Estáu independiente y soberanu.
El gaélicu irlandés, o _erse, ye la primer llingua oficial de la República d'Irlanda, aproximadamente 353.000 irlandeses declaren falalo davezu y, según los datos sociollingüísticos, namás un terciu de la población sabe falar irlandés.
Escocia
Escocia foi poblada nel añu 500 e.C., pola tribu celta de los pictos que llucharon duro coles lexones romanes mandaes por Julio Agrícola nel añu 82 d.C.
Nel añu 563 San Columbano llevó'l cristianismu dende Irlanda.
Nel sieglu VI los escotos -Scott Gaël- del norte d'Irlanda ocuparán l'oeste y los anglos el sudeste d'Escocia.
En 852, Kenneth I, rei de Dalríada, un reinu scott, axuntara a los scott y a los pictos creando'l reinu d'Alba.
El nome de Scotland (tierra de los scott) entamó a usase demientres el reináu de David I (1124-1153) que tresformó la sociedá escocesa nuna sociedá feudal siguiendo los patrones anglonormandos.
En 1275 Escocia foi anexonada a Inglaterra demientres el reináu d'Eduardo I hasta que la sublevación de 1296 –con William Wallace como cabezaleru– llevó a la independencia y a la victoria del rei Robert Bruce en 1314.
Depués, el fíu de la reina María Estuardo, Xacobo VI, axuntó les corones inglesa y escocesa.
Demientres el reináu d'Ana Estuardo (1702-1714), proclamóse la xuntanza dafechu de los dos reinos cola aprobación del Acta de 1707.
En 1997 ellaboróse un proyeutu d'Estatutu d'Autonomía que restituyó'l Parlamentu escocés que se disolviese en 1707.
Anque dende'l sieglu XVII l'inglés pasó a ser la llingua oficial d'Escocia, anguaño ta dándose un rexurdimientu del usu del gaélicu escocés.
Islla de Man
La Islla de Man, Ellan Vannin en manés, foi conquistada polos romanos demietres un tiempín curtiu y depués colonizada polos irlandeses.
El cristianismu espardióse na islla nos sieglos V-VI.
L'influxu célticu espandióse, sicasí, hasta la dominación Noruega. La corona noruega cedióla a Escocia, xunto coles islles Hébridas, en 1266.
Dende 1828 ye posesión británica. Pesi a que formalmente nun ta inxertada nel Reinu Xuníu, ye alministrada pola British Home Office, nomada pola corona inglesa, y tien un parlamentu y un sistema xudicial propios.
El gaélicu manx o manés caltúvose vivu hasta'l XVIII, pero a mediaos del sieglu XIX dexó d'enseñase nes escueles. El caberu falante que tuvo'l manx como llingua materna morrió en 1974 a los 97 años, d'entós p'acá'l gobiernu de la islla decidió restaurar el so usu y na actualidá falen manés aproximadamente un millar de persones.
Gales
El territoriu de Gales, Cymru en galés, tuvo ocupáu por grupos de la rama britónica de los celtes.
Depués de que los romanos abandonaren Gales nel añu 410, vieno la invasión de los anglos, los saxones y los yutos. El rei Arturo, un celta romanizáu, convirtióse nel símbolu de la resistencia galesa.
Los monxos d'orixe irlandés entamaron la evanxelización cristiana nel sieglu VI.
El rei Rhodi Mawr fue quien a arrexuntar tol territoriu en 878. Posteriormente, el rei Hywel Dda (910-950) codificó les sos lleis, pero en cuantes morrió, el territoriu quedó dixebráu otra vuelta políticamente y sufrió los ataques de saxones ya vikingos.
En 1282 el caberu rei galés, Llewelyn ap Gruffydd, foi derrotáu y muertu por Eduardo I, quien col Estatutu de Rhuddlan afitó en Gales el dominiu inglés (1284) y nomó en 1301 al so fíu Príncipe de Gales.
La resistencia galesa dió orixe a bien de llevantamientos. El caberu gran alzamientu foi´l d'Owain Glyndwr, que depués de vencer a los ingleses en 1404, proclamóse rei. Foi derrotáu por Enrique V en 1416.
En 1536 roblóse l'Acta de Xunión qu´acabó cola independencia galesa.
En 1886 fízose'l Mudiad Cymru Fydd (Movimientu pol futuru de los Galeses). El petite d'autogobiernu pa Gales cuayó na aprobación de la Llei del Gobiernu de Gales en 1998.
La llingua galesa ye falada davezu pol 18% de la población y ye cooficial nel ámbitu educativu, alministrativu y comunicacional.
Cornualles
La historia de Cornualles, Kernow en córnicu, ta venceyada a Gales hasta bien entráu'l sieglu VI, cuando entamen les invasiónes anglosaxones.
Cornualles foi'l caberu territoriu de les Islles Britaniques en pasar a les manes de los saxones y depués anexonaráse a Inglaterra nel año 838.
Demientres la llucha escontra la dominación saxona nacerán les lleendes del rei Arturo y los sos caballeros, reellaborando tradiciones orales d'orixe célticu.
En 1337 el rei Eduardo III convertirá Cornualles nun condáu de la corona inglesa.
La llingua córnica falóse hasta finales del sieglu XVIII. El caberu falante de córnicu falleció en 1777. Anguaño, ta faciéndose un escomunáu esfuerciu por recuperar el córnicu a partir de los testos conservaos.
Bretaña
Bretaña foi conocida col nome d'Armórica hasta que se dieran les invasiones bretones del sieglu V.
Los romanos conquistaron Armórica nel añu 56 e. C convirtiéndola nuna provincia del imperiu.
Nos sieglos V y VI, britanos vinientes de Cornualles y Gales abellugáronse nel noroeste de Armórica fuxendo de la invasión de los saxones y los yutos.
Nel sieglu IX los diferentes reinos bretones axuntáronse baxo'l mandu de Nomenoe y dixebráronse del imperiu carolinxu.
A finales del sieglu X, el conde de Rennes, Conan I, proclamóse duque de Bretaña y axuntó nel so dominiu'l territoriu armoricanu que depués pasó a tar venceyáu a cases nobiliaries de Cornualles.
Nel sieglu XIII los linaxes franceses ficiéronse col control de Bretaña que s'axuntó a la Corona col casorio d'Ana de Bretaña y Carlos VIII en 1491, primero, y con Luis XII de Francia, en 1499.
La incorporación dafechu a Francia foi'l resultáu d'otru casoriu: el de Claude, fía d'Ana y Luis XII, col herederu del tronu de Francia, Francisco I, en 1532.
Los bretones caltuvieron un réxime fiscal, militar ya inclusive constitucional propiu qu'esanició'l triunfu de la Revolución Francesa en 1789.
Dende finales del sieglu XIX dirán naciendo distintes organizaciones polítiques y culturales que reclamarán l'autonomía política y la oficialidá de la llingua bretona.
El bretón ye la única llingua céltica viva nel continente, anguaño tien aproximadamente 300.000 falantes.
Galicia
El celtismu constituyó una de les referencies cimeres de la construcción de la identidá de Galicia.
Nel contestu del Resurdimientu cultural del sieglu XIX, la vindicación de Galicia como país celta manifiestase na obra d'autores como Verea y Aguiar, Martínez Padín o Benito Vicetto que señalaron la cultura celta como elementu central de la identidá gallega.
Poro, foi Manuel Murguía nes sos obres Historia de Galicia (1865) y Galicia (1888) quien ivindicó'l celtismu como'l componente históricu más carauterísticu de la personalidá de Galicia.
Nel primer terciu del sieglu XX, Vicente Risco será'l principal continuador d'esta tradición atlantista y celtista na ideación de la nacionalidá gallega.
La esistencia de dalgunos paralelismos culturales ente los distintos países del Finisterre européu afaló la identificación de Galicia colos países celtes. La preeminencia de la cultura castreña y de dalgunos de los elementos compartíos coles cultures céltiques de la Edá de Fierro reforzaron el venceyamientu coles naciones atlántiques onde históricamente les tribus celtes s'asitiaren.
Tres la ocupación romana del noroeste, la so tresformación na provincia de Gallaecia y la so tardía cristianización, les invasiones xermániques dieron como resultáu la formación del Reinu suevu nos sieglos V-VI que, depués que lu conquistase Leovigildo, pasó a inxertase nel añu 585 nel reinu visigodu de Toledo.
Depués de la invasión musulmana de la Península nel añu 711 y el fundimientu del reinu visigodu, Galicia será clave nel procesu de reconquista y na construcción del reinu de Lleón y convertiráse tres el descubrimientu del sepulcru del Apóstol Santiago na retaguardia relixosa y simbólica de la Cristiandá.
A lo llargo de la Edá Media, pesie a configurase como reinu independente con don García, la nobleza gallega dirá perdiendo pesu na construcción del reinu de Lleón y Castiella. Tres la xunión de los reinos d'Aragón y Castiella y el procesu de "doma y capadura" de la nobleza gallega, Galicia desdibúxase na formación del protoestáu español. Depués de la implantación del Estáu de nueva planta borbónicu impónse un ríxidu programa de centralización nel que s'afondará nel sieglu XIX cola formación del Estáu lliberal.
Va ser dende mediaos del sieglu XIX cuando Galicia entama a facer problema políticu de sigo mesma y s'encadermen les primeres formulaciones galleguistes. De primeres, el provincialismu, depués el rexonalismu, y a partir de 1916 el nacionalismu, dirán proponiendo distintes alternatives pa llograr el reconocimientu políticu de la identidá gallega y dotar al país de capacidá d'autogobiernu. En 1936 Galicia aprobó'l primer Estatutu d'Autonomía que nun llegará a entrar en vigor por cuente'l güelpe d'estáu del 18 de xunetu col que s'impuso la dictadura franquista.
Galicia será reconocida como nacionalidá histórica na Constitución de 1978 y, en 1981, el pueblu gallegu aprobó un nuevu Estatutu d'Autonomía.
El gallegu nun ye una llingua céltica, sinon románica, yá que ye una evolución del llatín faláu nel noroeste peninsular. Poro, caltien un garapiellu de pallabres d'orixe célticu y dalgunos topónimos. Anguaño'l gallegu ye cooficial na Comunidad Autónoma de Galicia; ye faláu por un 85% de la población, y enséñase nes escueles en tolos niveles del currículu educativu.
Asturies
Xunto al Cordal Cantábricu, Asturies foi quien a siguir demientres sieglos aisllada ya independiente del restu d'España. Asitiada na costa, siempres foi una puerta abierta al intercambiu y a la comunicación con otros pueblos. Los celtes afáyense na mar que baña Asturies, igual que'n países como Irlanda o Escocia.
Los antiguos pobladores, nomaos Ástures, teníen el so capital n'Asturica Augusta –actual Astorga- y taben dixebraos en dos subgrupos principales: los astures augustani, al sur, y los astures transmontani al norte. No que cinca al so orixe, lo más probable ye que vengan de raigaños indoeuropeos precélticos, qu'hebio que reforciar poles invasiones céltiques.
Los ástures del norte volviéronse escontra los romanos nuna guerra que se dió ente los años 29 y 19 e.C. Del campamentu d'Asturica Augusta salieron les lexones y los meyores xenerales del emperador Octavio Augusto pa derrotalos. Finalmente, nel añu 19 e.C., el renomáu Agripa fue quien imponese, pesie a que'l espíritu de llibertá tuvo siempre ente.
Depués de que los musulmanes invadieren la Península nel añu 711, los astures, acaudillaos pol noble Pelayo, fueron los qu'aniciaron los 800 años de reconquista nel añu 718 y derrotaron a los árabes nel monte Aseva – Cuadonga nel añu 722. Pelayo foi proclamáu rei, pero la so estirpe nun tardó n'estinguise –cola muerte del so fíu Fáfila- pasando a ocupar el so tronu Alfonso I (739-757).
Un de los sos descendientes, Alfonso III, traslladó la capital d'Uviéu a Lleón, dando orixe al Reinu de Lleón, que posteriormente formó parte de Castiella p'acabar integrándose nel conxuntu d'España.
